Bijen in de moestuin: bestuiving en eigen honing
Bijen bestuiven de gewassen waar een vrucht aan moet komen: courgette, pompoen, komkommer, bonen, aardbei en vrijwel al het fruit. Zonder bestuiving blijft de bloem leeg. Je hoeft daarvoor geen imker te worden — wilde bijen en hommels doen het meeste werk, mits er van het vroege voorjaar tot laat in de herfst iets bloeit en er nestgelegenheid is.
Bij de Bloeierij staan bijenkasten aan de rand van de moestuin. Ze leveren ons honing, maar dat is eerlijk gezegd het kleinste deel van hun waarde. Het echte werk gebeurt in de bloemen van de courgettes, de pompoenen en de fruitbomen.
Welke gewassen bestuiving nodig hebben
Niet alles in de moestuin is afhankelijk van insecten. Grof gezegd:
- Bestuiving nodig: courgette, pompoen, komkommer, augurk, aardbei, appel, peer, pruim, kers, bes, framboos, tuinboon, veldboon.
- Deels, maar het helpt sterk: sperzieboon, snijboon, tomaat, paprika. Deze zijn zelfbestuivend, maar geven meer en gelijkmatiger vrucht met insectenbezoek — hommels zijn hier met hun trilbestuiving bijzonder effectief.
- Niet nodig: alle blad- en wortelgewassen die je oogst vóór ze bloeien — sla, spinazie, wortel, biet, kool, prei, aardappel.
Een courgetteplant met veel bloemen maar nauwelijks vruchten heeft bijna altijd een bestuivingsprobleem: de vruchtbeginsels verschrompelen na een paar dagen. Bij weinig bijenbezoek kun je met een kwastje handmatig stuifmeel van een mannelijke naar een vrouwelijke bloem overbrengen.
Honingbij, wilde bij en hommel
De honingbij is de bekendste, maar Nederland heeft ruim 350 soorten wilde bijen, en die doen in een moestuin vaak het meeste werk. Metselbijen en zandbijen vliegen al bij lage temperaturen en in bewolkt weer, wanneer honingbijen nog binnen blijven. Voor vroege fruitbloesem zijn ze daarom onmisbaar.
Hommels zijn de zwaargewichten: groot, harig, actief vanaf een graad of vijf, en de enige die trilbestuiving beheersen — de techniek waarbij ze met hun vliegspieren op een bepaalde frequentie trillen om stuifmeel los te schudden. Tomaten profiteren daar sterk van.
Je hoeft geen kast te hebben om bijen te helpen. Bloeiende planten en nestgelegenheid leveren meer op dan een bijenkast. Wie in een gebied woont waar al veel imkers zitten, helpt de wilde bijen zelfs méér door juist géén honingbijen bij te zetten — die concurreren om hetzelfde voedsel.
Zorg dat er altijd iets bloeit
Het grootste knelpunt voor bijen is niet de zomer maar de randen van het seizoen. In maart en in september is er vaak weinig te halen. Wat helpt:
- Vroeg: krokus, wilg (katjes zijn een enorme stuifmeelbron), longkruid, blauwe druifjes, fruitbloesem.
- Midden: phacelia, borage, klaver, lavendel, kruiden die je laat doorschieten — tijm, oregano, bieslook, koriander.
- Laat: klimop (bloeit in september en oktober en is dan bijna de enige bron), herfstasters, zonnebloemen, laat gezaaide phacelia.
Laat ook een deel van je groenten bloeien. Een doorgeschoten prei, boerenkool of rucola is een bijenmagneet, en levert je bovendien eigen zaad.
Nestgelegenheid
De meeste wilde bijen in Nederland nestelen in de grond, niet in een bijenhotel. Een stukje open, zonnig zand of een onbegroeid talud is voor hen waardevoller dan welk hotel ook. Voor de holtebewoners — metselbijen bijvoorbeeld — werken bundels holle stengels of geboorde gaten in hardhout wel. Boor dan dwars op de nerf, met gladde wanden, en zet het op het zuiden en droog.
En de honing
Bij ons wordt in de zomer verse honing geslingerd, van de eigen bijen die de moestuin en de fruitbomen bestuiven. Het is een van de dingen die deelnemers delen in ruil voor hun inzet op het land — naast vlees, boter en karnemelk, eitjes, groente en fruit. Meer daarover op de pagina over hoe het werkt.
Veelgestelde vragen
Waarom krijgt mijn courgette wel bloemen maar geen vruchten?
Vrijwel altijd een bestuivingsprobleem: de vrouwelijke bloem is niet bestoven en het vruchtbeginsel verschrompelt na een paar dagen. Bij weinig bijenbezoek kun je met een kwastje stuifmeel van een mannelijke naar een vrouwelijke bloem overbrengen — dat werkt goed.
Moet ik een bijenkast nemen om mijn moestuin te laten bestuiven?
Nee. Wilde bijen en hommels doen in een moestuin vaak het meeste werk, en ze vliegen bovendien bij lagere temperaturen dan honingbijen. Zorgen dat er van maart tot oktober iets bloeit en dat er nestgelegenheid is, levert meer op dan een kast plaatsen.
Welke planten zijn het belangrijkst voor bijen?
Vooral de planten die bloeien wanneer er verder weinig is: wilg en krokus in het vroege voorjaar, en klimop in september en oktober. In de zomer zijn phacelia, borage, klaver en doorgeschoten kruiden zoals tijm en oregano zeer waardevol.
Zin om mee te boeren?
de Bloeierij is een buurtproject in Calfven bij Ossendrecht. Buurtbewoners werken samen in de moestuin en verzorgen de dieren — en delen in de oogst. Geen geld, geen abonnement.
Bekijk hoe het werkt →