Varkens in het bos: wat wroeten doet met de bodem

Varkens die vrij in een bos leven ploegen met hun neus de bovenste laag van de bodem om. Daardoor komt strooisel in contact met de grond, versnelt de vertering, kiemen zaden die anders begraven bleven en keren insecten en bodemleven terug. Het is een vorm van natuurlijke bodembewerking die bij ons in het Varkensbos in Calfven dagelijks te zien is — vanaf de omheining, want het bos zelf is om veiligheidsredenen niet vrij toegankelijk.

Een varken is van nature een bosdier. Wilde zwijnen leven in loofbossen en brengen daar het grootste deel van hun dag door met wroeten: met de neusschijf, een verrassend sterk en gevoelig instrument, gaan ze op zoek naar wortels, knollen, eikels, larven en wormen. Dat gedrag verdwijnt niet als je een varken domesticeert. Geef een varken een bos, en het gaat ploegen.

Wat er in de bodem gebeurt

In een bos dat met rust wordt gelaten, hoopt zich een strooisellaag op: bladeren, takjes, dood hout. Die laag verteert langzaam, omdat het contact met de minerale bodem eronder beperkt is. Wroetende varkens doorbreken dat.

• Menging. Strooisel wordt door de bovengrond gewerkt, waar bacteriën, schimmels en regenwormen het veel sneller afbreken. Voedingsstoffen komen zo weer beschikbaar.
• Kieming. Zaden die jaren onder een dichte laag lagen, komen aan de oppervlakte en krijgen licht. In omgewroete bodem verschijnen vaak plantensoorten die er jarenlang niet stonden.
• Structuur. Kleine kuiltjes en bulten houden water vast en creëren microklimaten — een noordhelling van vijf centimeter is voor een kiemplantje een andere wereld dan een zuidhelling.
• Bodemleven. Meer verteringsactiviteit trekt meer insecten aan, en die trekken weer vogels en kleine zoogdieren aan.

Wat het voor het varken zelf betekent

Los van wat het de bodem oplevert, is het voor het dier eenvoudigweg het leven waarvoor het gebouwd is. Wroeten is bij varkens een sterke, aangeboren behoefte — een varken dat niet kan wroeten vertoont stressgedrag. In een bos is er schaduw tegen de zon, modder om in af te koelen (varkens kunnen niet zweten), en de hele dag iets te doen.

Ze eten er eikels, beukennootjes, wortels, paddenstoelen, wormen en larven. Dat vervangt niet het volledige rantsoen, maar het is een wezenlijk deel ervan — en het is precies dit foerageren dat het wroeten aandrijft.

Waar het niet moet

Varkens in het bos is niet overal een goed idee. In gebieden met kwetsbare bodemvegetatie, zeldzame stinsenplanten of archeologische waarden richt wroeten schade aan die niet terugkomt. Ook op zeer natte veenbodems is het onverstandig. Het werkt het beste op wat drogere zand- en leembodems met een stevige boomlaag — zoals hier op de Brabantse Wal.

Het Varkensbos in Calfven

Bij de Bloeierij hebben we naast de twee akkers een derde stuk grond: een echt bos, waar onze varkens dagelijks de bodem omwroeten. Sinds ze er lopen zien we de biodiversiteit zienderogen verbeteren — insecten en kleine beestjes zijn teruggekeerd.

Het bos zelf is niet vrij toegankelijk, en dat heeft een goede reden. Onze zeugen zijn territoriaal en kunnen bijten; als er biggen zijn verdedigen ze die fel en wordt het er ronduit gevaarlijk. Honden laten we er om dezelfde reden niet in, ook niet aangelijnd.

Kijken kan gelukkig prima van buitenaf: vanaf de omheining zie je de varkens rustig aan het wroeten, en je mist er niets van. Wil je het van dichterbij zien of met een groep langskomen, bel dan even — met een afspraak lopen we een keer met je mee.